Duurzame buurten (inleiding): het belang van burgerparticipatie

Een wijk voor één dag, Beerse (Bron: www.verkavelingsverhalen.be)

Een wijk voor één dag, Beerse (Bron: www.verkavelingsverhalen.be)

In 2050 beantwoorden alle woon- en leefomgevingen in Vlaanderen aan duurzaamheidsprincipes. Dat is een grote ambitie, geformuleerd in de startnota ‘Slim wonen en leven’. Tegen 2020 (binnen 2,5 jaar al) zullen de instrumenten die vandaag bestaan om woonomgevingen te verduurzamen, zoals duurzaamheidsmeter Wijken of Lerend Netwerk Duurzame Wijken opgeschaald zijn naar een systematiek. En die systematiek reikt zowel lokale overheden als burgerinitiatieven de instrumenten aan om in dit traject te kunnen stappen. De volgende 2,5 jaar wordt belangrijk.

‘We kijken te weinig vooruit’, waarschuwt de recent overleden socioloog Zygmunt Bauman in Retrotopia, zijn laatste boek. Om niet te vervallen in de door hem beschreven ‘retrotopieën’ moeten we écht vooruitkijken. Eén Europees burger op zes woont ongezond, claimt de studie Healthy Homes Barometer 2017 (gepubliceerd op 31 mei). Voor België is dit één op de acht (noot 1). Werk genoeg dus. De woonbarrière is tegelijk groot. Huren wordt duurder en woningen kopen is voor 80% van de huurders een hoge drempel. Er zijn kleine oplossingen, zoals de ‘hamsterhuurwoning’ van een bouwfirma uit Sint-Truiden, dat de goedkeuring heeft van het Vlaams huurdersplatform (noot 2). Maar we hebben ook nood aan projecten die echt het verschil maken.

Bouwen vraagt ook altijd tijd (vraag maar aan de federaal minister van Justitie die nieuwe gebouwen voor detentie probeert te bouwen). In deze reeks willen we kijken naar duurzame woonwensen en hoe deze via participatieve processen te realiseren. Uit onze vorige blogpost leerden we hoe belangrijk het is om bewoners te betrekken bij hun wonen. Vraag bewoners naar hun woonwensen en bouw niet zomaar wat. Kijk of het project goed is voor de omgeving, de buurt. Participatieve burgertrajecten rond bouwen en wonen zijn nog niet ingeburgerd. Anders zouden u en ik onmiddellijk ‘ja’ antwoorden op de vraag of we hetzij weet hebben van zo’n project, hetzij er zelf al aan eentje deelnamen.

Participatieve burgertrajecten rond bouwen en wonen zijn nog niet ingeburgerd. Anders zouden u en ik onmiddellijk ‘ja’ antwoorden op de vraag of we er zelf aan eentje deelnamen.

Voor mobiliteit zien we het al vaker. In Schepdaal (Dilbeek) bijvoorbeeld wachtten burgers de eventuele plannen van hun gemeente voor de dorpskern niet af, maar startten ze zelf met een burgerinitiatief rond de inrichting van de wijk. De respons was groot. Andere gemeenten klopten intussen bij ons aan voor tips, meldde Dirk Evenepoel van het kerncomité en Schepdaal Leeft vzw.  Van iets kleinschaligs en lokaals groeide dit uit tot een plan dat werd goedgekeurd op het schepencollege (noot 3).

Soms zijn bewoners met klem vragende partij voor inspraak. Dit is het geval rond de Brusselse nieuwe metrolijn 3 (van het Noordstation naar Bordet) die het Brussels gewest bouwt tegen 2025. Zich verenigde collectieven willen dat de metrostations bovengronds goed worden geïntegreerd in de stad. ‘Gun bewoners inspraak over bovengrondse metrostations Noord’, schrijven ze. En ook: ’Informatievergaderingen organiseren voor inwoners en belanghebbenden volstaat niet’. Wat telt is een ‘echt burgerparticipatieproces’ (noot 4).

Stadsregio Turnhout

In Vlaanderen gebeurt wel al wat inzake participatie rond wonen en bouwen. Stadsregio Turnhout en AR-TUR deden vanaf 2014 tot vandaag, maar vooral in 2015-2016, een paar interessante dingen, mooi opgelijst in Cahier #6 WoonLabo - verslaggeving van activiteiten 2015-2016 (inleiding: Edith Wouters en Evelien Pieters). Dit deden ze niet alleen, maar met partners: Wonen Vlaanderen, Kamp C, U Antwerpen, U Hasselt, Provincie Antwerpen. We lijsten even op wat ze deden en met welke partners:

  • Start in 2014 van WoonLabo, ‘om het denken over wonen in de toekomst verder aan te jagen’, in samenwerking met de partners. Stadsregio Turnhout zet dit verder als beleidsonderdeel.
  • Tentoonstelling ‘Dichter wonen, ruimer leven’: het resultaat van ontwerpend onderzoek door studenten van U Antwerpen op de verdichting van verkavelingen in Turnhout. Verdichting betekende ook een meerwaarde geven aan projecten door te streven naar collectieve winsten (voor alle bewoners samen).
  • Nieuwe wijk voor één dag (2015): studenten van U Hasselt werkten vier alternatieven uit voor de klasseieke verkavelingswijk. Eén van de scenario’s werd met bamboestokken op ware grootte uitgezet.
  • Mijn Wijk (2016): burgerparticipatie in de praktijk gebracht. Hier organiseerde WoonLabo workshops voor de bewoners samen met professionelen rond verdichtingsscenario’s in hun woonwijk in Oud-Turnhout. Ook hier werd één van de mogelijke scenario’s ruimtelijk uitgezet in de wijk.
  • Verkavelingsverhalen: een los collectief ontstaan aan U Hasselt van architecten en onderzoekers rond de verkaveling en de toekomst ervan. Dit resulteerde in een tentoonstelling, een debat én het boek Verkavelingsverhalen (Mechelen 2016).
  • Lezingen ‘Bouwstenen voor een nieuwe wooncultuur’, in samenwerking met Kamp C.
  • geWOONtebreker (2017): gestart in Beerse, maar wordt door Provincie Antwerpen uitgerold naar de hele provincie. Steun aan participatieve trajecten die verandering brengen in onze doorsnee woonmentaliteit.
  • Kempenatlas (2017), een boek met kaarten en verhalen dat de ruimte van de Kempen in kaart brengt. Hier vloeit het Kempenlab uit voort: een plaats om te spreken over de ruimte en de bebouwde omgeving en met zulke thema’s te experimenteren. De atlas wordt in september 2017 voorgesteld.
  • Lezingenreeks ‘Duurzame toekomst voor de Kempen’ (2017): Vier thema’s, mobiliteit, energielandschappen, dorpsarchitectuur en open ruimte, worden belicht. Een samenwerking van AR-TUR en Kamp C. De lezing van 13 juni, getiteld Veerkrachtige open ruimte, moet nog plaatsvinden.

Hopelijk verdient dit elders navolging, zonder dat wij er al weet van hebben.

Noten
Noot 1. S. Devillers, ’Un Belge sur huit vit dans une habitation malsaine’, La Libre, 31 mei 2017, voorpagina; p. 26-27.
Noot 2. M. Uyttenhove, ‘Huren = tegelijk sparen voor eigen huis’, HLN 15 februari 2016, p. 11. Het gaat om bouwfirma Gilen.
Noot 3. M. Elinckx, ’Wat het dorp voorstelt’, HLN, 12 april 2017, p. 16.
Noot 4. ‘Gun bewoners inspraak over bovengrondse metrostations Noord’, Mijn gedacht, Bruzz 1564, 30 maart 2017, p. 15.
Voor dit artikel werd ruim geput uit Cahier #6 WoonLabo - verslaggeving van activiteiten 2015-2016 van AR-TUR, dat als PDF kan worden gedownload en dat op papier ook te krijgen is hier. Copyright foto: Verkavelingsverhalen.