“We kopen samen den Oudaan”

Maarten Desmet (ndvr) & Mathias Bastiaensen (Eagles of Architecture)

Maarten Desmet (ndvr) & Mathias Bastiaensen (Eagles of Architecture)

De mogelijkheden om de oorspronkelijke ambitie van de Oudaan (een toren voor het volk) waar te maken, om de stad mee vorm te geven, en de bezorgdheid over de herbestemming die deze iconische toren krijgt. Dat is wat het burgerinitiatief “Wij kopen samen den Oudaan” drijft. Een duurzaam en geïntegreerd project waarin de identiteit van de toren en de omringende publieke ruimte zinvol deel uitmaken van het groter stedelijk weefsel. We ontmoeten Maarten Desmet van sociaal-ruimtelijk onderzoeksbureau ndvr en Mathias Bastiaensen van het architectenbureau Eagles of Architecture, twee van de initiatiefnemers, in Atelier 4711 (een artistiek nest voor kunstenaars gerund door de Veerman), waar ze hun visie over stedelijke ontwikkeling toelichten.

In de jaren 1950 werd den Oudaan door Renaat Braem, student van Le Corbusier, ontworpen als administratief centrum. “Het Administratief Centrum moest één van de kroonjuwelen worden in de uitbouw van de naoorlogse metropool, het symbool van de moderne grootstad die uit het puin van de Tweede Wereldoorlog zou herrijzen”, aldus de Vlaamse Inventaris van Onroerend erfgoed.

De skyline van Antwerpen met den Oudaan rechts van de Boerentoren. Bron: Wikimedia

De skyline van Antwerpen met den Oudaan rechts van de Boerentoren. Bron: Wikimedia

Naast de Kathedraal en de Boerentoren, werd het de derde meest herkenbare toren in de skyline van Antwerpen. Het moest een ‘toren voor het volk’ worden. Die visie van Braem kwam onder druk door de intrede van de politie in het gebouw. De Oudaan werd ‘de Politietoren’ in de volksmond. In plaats van een open, toegankelijk centrum voor de bewoners van ’t Stad, werd het een hermetisch afgesloten toren vanwaar de politie de stad in de gaten leek te houden. Psychologisch een heel ander gegeven.

In 2002 werd het gebouw beschermd als monument. Nu er een nieuw politiegebouw komt, stelt de stad het te koop.  Per opbod, aan de hoogste bieder. Geëngageerde Antwerpenaren vrezen voor een zoveelste standaard commerciële vastgoedproject dat de gentrification weer doet toenemen. Op 19 juni maakten enkelen onder hen, eerst als grap, de facebookpagina ‘Wij kopen den Oudaan’ en lanceerden de vraag: “Met genoeg Antwerpenaars kunnen we de Oudaan samen kopen. Wie doet mee?”. Geen week later had de pagina 3000 likes en sprong de pers erop. Dat maakte van de echte lancering van “We kopen den Oudaan” een feit. Enkele visionaire Antwerpse actoren staken de koppen bijeen om een echt plan uit te dokteren: ndvr, Nicolas Petillon Architectuur, Eagles of Architecture, Re-st, HUB, Bagaar, Infunctievan, Landschaap en Peter de Groot. Ze zetten wat begon als grap om in daden om met een realistisch bod naar de stad te kunnen. Waarom?

Het bod en de visie

Vanuit ‘We kopen den Oudaan’ pleiten we voor transparantie in het ontwikkelingsproces en maatschappelijke meerwaarde.
Maarten Desmet

Maarten Desmet: “De Oudaan per opbod verkopen is jammer genoeg tegelijk een middel om elk publiek debat uit de weg te gaan. Het ontneemt de kans om een sociaal gedragen en ontwerpend onderzoek te doen rond dit stedelijk herkenningspunt. Vanuit ‘We kopen den Oudaan’ pleiten we voor transparantie in het ontwikkelingsproces en maatschappelijke meerwaarde. Om een model te kunnen ontwikkelen met garantie op kwaliteit gaan we met alle betrokken partijen praten; we willen het debat rond publieke ontwikkeling wijd opentrekken.”

Mathias Bastiaensen: “Met den Oudaan willen wij ruimte aanbieden aan mensen die minder makkelijk een plek vinden in het centrum, aan inwoners, aan Antwerpenaren. Hoe kunnen we een meerwaarde bieden voor de wijk? Wij willen impact creëren. De oprichting van een coöperatieve vennootschap die heel het gebouw beheert en financiert, geeft iedereen de kans om in het vastgoedproject te stappen en te investeren. Sociaal rendement staat voorop. Een up-front investering is nodig voor de renovatie van de toren: simpel en met een minimum aan ingrepen.” En dus moet de coöperatie een bod doen, net als alle andere geïnteresseerde vastgoedpromotoren. “De minimumvraagprijs van de stad is 10,5 miljoen euro. Daar willen wij met ons bod aan beantwoorden. We nodigen het stadsbestuur dringend uit om ons werk en onze visie te zien als een unieke kans om via coöperatieve stedelijke ontwikkeling het sociaal weefsel in het hartje van de stad te versterken”, aldus Maarten en Mathias.

De visie van de kerngroep staat verwoord in het Manifest van ‘We kopen samen den Oudaan’: “De Oudaan vormt een kans om kritisch maar constructief na te denken over hoe ‘echte en duurzame stedelijkheid’ mogelijk is waarbij ook in de binnenstad ruimte wordt gecreëerd voor sociale functies, lokaal ondernemerschap en publieke ruimte. Zo kan op zoek gegaan worden naar stedelijke mixiteit, een binnenstad die zijn toeristische waarde erkent, maar tegelijkertijd ruimte biedt voor andersoortige en lokale functies. Zo willen we het debat openen rond de steeds verdere commercialisering van stedelijke centra, die daardoor soms dreigen ten prooi te vallen aan een generische vorm van stadsontwikkeling in plaats van te streven naar een evenwichtig stedelijk milieu.”

Bron: Wij kopen den oudaan

Bron: Wij kopen den oudaan

Het fenomeen

Er is al interesse gekomen vanuit Gent en Genk om het coöperatief model, dat we nog volop ontwikkelen, ook daar toe te passen.
Mathias Bastiaensen

Maarten: “We merken dat het draagvlak groter wordt. Er komen vele ideeën om de ruimte in de toren beter te gaan benutten: van het openen van een kindercrèche, tot het aanleggen van een stadstuin en de oprichting van een FabLab. Je kan op onze website wekopendenoudaan.be aangeven of je interesse hebt in een plek in het gebouw en wat voor plek je verkiest: werkplek, atelier, floor of dienstverlener.” Op de website kan je zien welke organisaties of personen al een plek reserveerden: Walter Van Beirendonck, STUFF, Café Zeezicht, Let's Go Urban en Ondergrond zijn nog maar enkele van de namen die verschijnen.

Mathias: “Het fenomeen is er. Er is al interesse gekomen vanuit Gent en Genk om het coöperatief model, dat we nog volop ontwikkelen, ook daar toe te passen. ‘We kopen den Oudaan’ kreeg recent het BWMSTR label, houdt één van de volgende SmallTalks in Atelier Bouwmeester, en stelt van oktober tot januari tentoon in de Singel. Organisaties willen zich graag aan ons linken.”

Maarten: “Initiatieven zoals de Oudaan zien we ook terug in het buitenland. We laten ons bijvoorbeeld adviseren door het Nederlands bureau Stipo dat gespecialiseerd in stedelijke ontwikkeling (in het bijzonder in het aanpakken van ruimtelijke en sociale problemen op innovatieve, praktische en oplossingsgerichte manieren).” Begin april was ndvr nog te gast op ‘Funding the Cooperative City’, een congres in Budapest over community gedreven experimenten over stedelijke ontwikkeling en Europese steden, om er te berichten over den Oudaan.

Een alternatief ontwikkelingsmodel

ZOHO, Rotterdam

ZOHO, Rotterdam

Maarten: “Met de Oudaan als case willen we onderzoeken hoe we een alternatief ontwikkelingsmodel voor (beeld)bepalend vastgoed kunnen uitwerken en kijken hoe we deze initiatieven kunnen opschalen.” Een succesvol initiatief dat als inspiratie dient is bijvoorbeeld het ZOHO kwartier in Rotterdam, een voormalig bedrijventerrein dat kampte met leegstand. In 2013 werd daar besloten om via ‘slow urbanism’ van het kwartier een waardevolle plek te maken: geleidelijk aan kunnen gebruikers en bezoekers van ZOHO het gebied mee ontwikkelen en vormgeven over een periode van 10 jaar. Een buurtgebonden en publieke werking staat centraal. Nog geen jaar later vestigden 120 bedrijven zich in de site en was de leegstand zo goed als verdwenen. De stad wordt sterker, veiliger en groener. Er wordt gewerkt aan publieke ruimte en bewoners geraken weer betrokken.

Sociaal ruimtelijk onderzoek + ambachtelijke architectuur

Het ontwikkelen en uitvoeren van dergelijke experimenten is niet nieuw voor ndvr. Het onderzoeksbureau springt in daar waar ruimte is voor verandering, en zet ruimtelijke en sociale expertise in om de positieve sociale impact van ruimtelijke projecten te vergroten. De samenwerking tussen de drie oprichters startte 5 jaar geleden met het project Den Dam waar ze pro bono procesbegeleiding en sociaal ruimtelijk onderzoek deden. Gaandeweg doorheen het project werd hun ambitie sterker en definieerden ze de tussenrol die ze wilden spelen: het combineren van sociale skills en ruimtelijke kennis. Maarten: “Met ndvr situeren wij ons tussen sociale werkers en ontwerpers in. We merken dat er vandaag de dag veel aandacht wordt gegeven aan co-creatie, participatie en procesbegeleiding. Dit was 5 jaar geleden nog niet zo.”

Tijdens het project Den Dam kwam ndvr al een eerste maal in contact met Eagles of Architecture, die betrokken werden voor een van de buurtevenementen. Het architectenbureau ontleent zijn naam aan de muziekgroep ‘Eagles of Death Metal’ en streeft dezelfde waarden na: kwaliteit voorop, maar het hoeft niet altijd te serieus te zijn. Mathias: “Wij puren onze projecten steeds uit en gaan terug naar de ambachtelijke architectuur. Dit vormt ook een belangrijke vraag voor Oudaan. Hoe gaan we om met het erfgoed van Renaat Braem?”

Op 9 mei om 19 uur wordt in het Atelier Bouwmeester het initiatief ‘We Kopen Samen den Oudaan’ voorgesteld. Reservatie verplicht via bouwmeester@vlaanderen.be. Atelier Bouwmeester Ravensteingalerij 54 1000 Brussel.