Symbiosis lanceert De Living: van verstuikte voet tot wooninnovator

‘Woongemeenschappen hebben toekomst,’ zei Yvonne Winter van het Nederlandse Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg op 28 september in Brussel. In Muntpunt werd vzw Symbiosis Vlaanderen voorgesteld en haar drie geplande projecten voor groepswonen voor de tweede levenshelft. Symbiosis wil bewonersgroepen (max 20-25 personen) samenbrengen, faciliteren en duurzaam begeleiden in groepswoningen. 

Het initiatief startte met een groep vrienden die nadacht over het moment wanneer er nood is aan hulp of zorg. Wat als je door één verstuikte voet geen mobiliteit meer hebt? Wat als je later niet meer uit de voeten kan? Dit deed deze vrienden verder nadenken: hoe voor elkaar instaan?

Wonen in De Living in Oostende

Wonen in De Living in Oostende

 Overheden stimuleren thuisblijven (‘extramuralisatie’) zo lang mogelijk. Woonzorg is duur. ‘Zorg wordt stilaan onbetaalbaar’, zegt Witter onverbloemd. In Nederland voert de overheid campagne met ‘Lang zult u wonen’ en hoopt dat de tijd in zorgcentra kort is. Verpleeghuizen worden hospices. Er zijn stimulansen voor zelfredzaamheid thuis, ook voor GGZ (geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg) en voor fysieke beperkingen. Van mensen met dementie bedraagt in Nederland het aantal dat zolang mogelijk thuis woont, 70%(!).

 ‘In Nederlandwordt heel wat “afgehopt”. De hele samenleving flexibiliseert: andere job, ander gezin, andere woning.’, observeert Witter. In buurten waar veel kwetsbare mensen wonen, bestaat een reëel gevaar dat zij veerkracht verliezen. Er is ginds meestal een grote diversiteit en er zijn veel éénouder-gezinnen. Witter ziet de behoefte aan kleiner en betaalbaar wonen toenemen.

 ‘Tussen de leeftijd van 20-25 tot 40 jaar zijn Belgen nog zeer mobiel, maar eens ze een vaste woning hebben zie je ze niet meer bewegen’, zegt Michiel Verhaegen, partner bij Osar Architecten, één van de bouwtechnische partners van Symbiosis. ‘Terwijl dit toch goed kan, want rond de vijftig verandert de woonsituatie toch opnieuw drastisch, als de kinderen het huis uit gaan’. Waarom dus niet nog een keer opnieuw nadenken over bewoning?’

 In Vlaanderen trok Symbiosis vier jaar uit om klaar te zien in alle aspecten van groepswonen waarin een meerwaarde zit voor niet alleen bewoners, maar ook de omgeving waar dit soort huis komt. Vandaar de eerste slagzinnen: ‘wonen met meer(waarde)’, wonen in ‘meerzaamheid’.

Wonen in De Living in het Boekenberg-kasteel Deurne

Wonen in De Living in het Boekenberg-kasteel Deurne

 Gestart werd met een onderzoek en het bevragen van focusgroepen. Wat opviel, was dat mensen in de tweede levenshelft met beslommeringen zitten. Rond gezondheid en wonen, maar ook met bezorgdheid rond het welzijn van hun naasten. Mensen verlangen tegelijk autonomie, maar ook voldoende verbinding met anderen.

Onderzoek van Prof. Frank Van Overwalle (VUB) rond ‘sociale hersenen’ (social brain) bevestigt dat iets belangeloos doen voor anderen mensen gelukkig maakt. Symbiosis leerde uit hun verkennend onderzoek ook dat wanneer mensen zich goed voelen, dit zorg-vertragend werkt.

 Symbiosis vzw doorloopt een IWT-innovatie-onderzoekstraject in samenwerking of ondersteuning van partners, want zowel bouwtechnisch, juridisch-fiscaal als inzake groepsvorming werd studie verricht. Partners zijn: Tabor Groep, Osar Architecten, Vanhout Projects, Oksigen Lab en Sociale Innovatiefabriek.

Wonen in De Living in Gent

Wonen in De Living in Gent

Symbiosis zorgt voor de ‘hardware’ van zo’n project. Dit lukte en leidde, na grondige studie en lang vergaderen met de Vlaamse overheid en de partners, tot een ‘sluitend model’ of blauwdruk die uit enkele modules bestaat. De blauwdruk moet gemoedsrust en ‘ontzorging’ geven.

  •  bouwtechnisch: goede architectuur werkt zorgvertragend. Het doel is huizen van 18 eenheden voor ca 20-25 mensen te bouwen, waarvan de collectieve ruimte aantrekkelijk en authentiek is en geborgenheid geeft.
  •  financieel: doel is aan vastgoed zijn sociale rol terug te geven. Bakstenen als middel, geen doel. Deze woonvorm is geen beleggingsmodel en geen huurmodel. Als constructie is het geen vastgoedproject, maar een sociaal project. Er lopen gesprekken met sociale huisvestingsmaatschappijen. Toch waarschuwt Symbiosis: de wetgeving hapert nog, er is juridische ruimte nodig om zulke initiatieven verder te ontwikkelen.
  •  juridisch: over die keuze heeft Symbiosis heel lang gedaan. Verrassend genoeg wordt gekozen voor de stichting van openbaar nut. Deze bouwt en blijft eigenaar van het pand. De bewoner financiert middels een lening aan de stichting, in ruil voor levenslang woonrecht. Symbiosis vindt het van belang te garanderen dat het pand later niet wordt vermarkt.
  •  zorgmodel: de focus ligt niet minder op ‘zelfredzaamheid’ dan op ‘samenredzaamheid’. Er zijn twee fases: goed nabuurschap en interne zorg. Waar goed nabuurschap eindigt en welke de exit-procedure is, wordt vastgelegd. Een wooncoach leidt het gesprek tussen de bewoners. Het woord subsidiariteit viel: een hoger (zorg)niveau schiet in actie als het lager niveau dat niet meer kan.

 De bewoners zorgen voor de ‘software’: aan hen de keuze wat de specifieke invulling van hun engagement naar elkaar zal zijn, en in het geval van dit soort huis ook naar de buurt. Belangrijk is dat de bewoners engagement tonen voor een buurtproject.

 Een stuk van de site wordt dus open naar de omgeving. Zijn de 20-25 bewoners allen kunstenaars, zoals in een Nederlands model? Fietsherstellers? Tuiniers? Of oud-leerkrachten die bijlessen geven aan kinderen in de buurt? Of een meer heterogene groep die het met elkaar kan vinden? Kan het huis een magneet worden voor anderen, genereert het een sociale impact? Dat moeten de bewoners samen bepalen.

Wonen in De Living in Antwerpen-Dam

Wonen in De Living in Antwerpen-Dam

 Ir. architect Peter Vermeulen van Stramien, bureau voor architectuur en ruimtelijke planning in Antwerpen, bracht cohousing twintig jaar geleden zelf in de praktijk door de omvorming van een haringrokerij voor bewoning door zes gezinnen, met daarbij een graad van collectiviteit. Wat hij van de voorstelling van Symbiosis vond? ‘Super, hoe meer initiatieven hoe beter, maar te klein wonen hoeft niet noodzakelijk . Sommige mensen op leeftijd zijn heel actief en hebben graag genoeg ruimte, bijvoorbeeld voor een apart bureau’, zegt Vermeulen. Interessant vond hij de kruisbestuiving van een Symbiosis-huis met de buurt. Geopperde mogelijkheden waren: voedselpark, repair café, koffiepunt, brouwerij. Een Symbiosis-huis moet ook een participatieve plek kunnen zijn.

Symbiosis vzw onthulde de nieuwe naam en slogan: De Living, een eigen huis in een gedeelde thuis, en een nieuwe website.  
Op de Trello pagina van DUWOBO, in Expo kon onder thema 2, nieuwe woonvormen al iets over Symbiosis worden gelezen. Dit artikel is daar een vervolg op, want Symbiosis bestudeert drie projecten: in Oostende, Gent en Antwerpen.   

 In Oostende is het een project met het eerste Vlaamse voedselpark, De tuinen Van Steene, van 37ha. Het betreft een pilootproject van Symbiosis met Team Vlaams Bouwmeester, een intercommunale en Ruimte Vlaanderen, in samenwerking met het stadsbestuur en het stadsatelier.

 Projecten in Gent en Antwerpen betreffen de herinrichting van kerkelijk erfgoed. In Gent gaat het om het karmelietessenklooster. In Antwerpen wil men verschillende sites voorstellen aan de geïnteresseerden, waaronder de Sint-Lambertuskerk in de volkse wijk Antwerpen Dam.

 Er komen drie informatiemomenten die worden ingeleid door een ‘sit down comedy’-moment met Warre Borgmans:

  •  Wonen in De Living van Gent: donderdag 24 november 2016 om 19.30u in Theater Tinnenpot;
  • Wonen in De Living van Oostende: dinsdag 29 november 2016 om 19.30u in cc de Grote Post;
  • Wonen in De Living van Antwerpen: dinsdag 6 december 2016 om 19.30u in het Zuiderpershuis.

Op termijn kan het model ook op andere plaatsen starten, steeds in samenwerking met lokale partners. 

Geschreven door Aagje Van Cauwelaert